કાળાં નાણાંની કથાની અછાંદસ ગઝલ

નવેમ્બર 20, 2016

ડિઝાઇન ગણી’તી તે ડાઘ નીકળ્યો

સિંદરી ગણી’તી તે નાગ નીકળ્યો

કોયલ ધારી’તી તે કોયલા થયા ’ને

હંસની જગ્યાએ તો કાગ નીકળ્યો

હાથ બાળ્યા પછી સમજાય છે

ફૂલ ગણ્યો’તો તે આગ નીકળ્યો

પકડી રાખ્યા’તા તે પ્રેત નીકળ્યા

છોડી દીધો’તો તે લાગ નીકળ્યો

નોટો ભરી’તી તે કાગળ થઈ ગઈ

મિંદડી ગણી’તી તે વાઘ નીકળ્યો

 

(ડિઝાઇન = જીવનમાં કાળા નાણાંની ચમકદમક

ડાઘ = સાધારણ માણસની દૃષ્ટિએ શરમજનક

સિંદરી = પોપાબાઈનું રાજ

નાગ = મજબૂત કાયદો

કોયલ = મમતા બેનરજીની શુદ્ધ છબિ

કોયલા = ભ્રષ્ટાચારમાં ભાગ

હંસ = અરવિંદ કેજરીવાલની શુદ્ધ છબિ

કાગ = કેજરીવાલની કાગારોળ

ફૂલ = બજાર સાથે મૈત્રીપૂર્ણ ભાજપનો ઇતિહાસ

આગ = બાળી નાખનારી વસ્તુ

પ્રેત = “હોત તો”ના નિઃસાસા

લાગ = VDIS

મિંદડી/વાઘ = ભારતીય જનતા – અને એનો પ્રતિનિધિ, મોદી)

Advertisements

દુનિયા જુદી જુઓ

જુલાઇ 17, 2015

(લખ્યા તારીખ: જુલાઈ ૧૭, ૨૦૧૫)

(તાલ: હીંચ)

કદી લઈને પતંગિયાંની પાંખો

કે ગરુડની આંખો

રે દુનિયા જુદી જુઓ!

કદી માથાં બેઘરનાં ઢાંકો

કે ઓછા જુઓ વાંકો

રે દુનિયા જુદી જુઓ!

કદી બાજુમાં રાખી જુઓ ફાંકો

કે નાક નીચું રાખો

રે દુનિયા જુદી જુઓ!

કદી ગાડી ધીમેથી હાંકો

કે બોર એઠાં ચાખો

રે દુનિયા જુદી જુઓ!

પોલૅન્ડ કવિતાઓ

એપ્રિલ 27, 2015

(લખ્યા તારીખ: એપ્રિલ ૦૮, ૨૦૧૫)

(હું ખાસો રેશનાલિસ્ટ વ્યક્તિ છું. આથી નીચેની ઘટનાને કોઈ અતીન્દ્રિય અનુભવ તરીકે ખપાવવા પ્રયાસ નથી કરવાનો. આ ઘટનાને માનવ મગજમાં વિશિષ્ટ, જવલ્લે જ બનતી ઘટના સ્વરૂપે અભ્યાસ કરવા લાયક છે.

એક સર્જક તરીકે મેં એક દિવસમાં વધુમાં વધુ બે-ત્રણ કાવ્યો/ગઝલો લખ્યાં છે. છેલ્લા વરસેકથી સામાજિક પરિસ્થિતિ બદલાતાં હું લગભગ કશું જ લખી શક્યો નથી – અને લખવાની ઇચ્છા પણ નથી થઈ. કુટુંબમાં બે કેન્સર હોય અને એમાંનું એક ટર્મિનલ કેન્સર હોય તો સ્વાભાવિક છે કે સર્જનની પ્રક્રિયા ઓછી મનનીય હોય.

અન્ય નોંધપાત્ર વિગત એ કે પોલૅન્ડ/કોઈ પોલ સાથે મારો કોઈ મૈત્રી કે વ્યવહાર (કે વેર) ભાવનો સંબંધ નથી.

દિ. એપ્રિલ ૦૮, ૨૦૧૫ના રોજ સવારે ૦૪:૦૦ વાગે મને સપનું આવ્યું અને હું જાગી ગયો. એ સપનામાં આ પ્રમાણે આવ્યું:

રાજકોટના ગૅલેક્સી થિયેટરની રમણીય ફ઼ૂટપાથ પર હું અને મારા પુત્રો ચાલ્યા જતા હતા. ત્યાં પોલૅન્ડનો ફ઼િલ્મ ફ઼ેસ્ટીવલ ચાલતો હતો. ચોરસ છત્રી નાખીને પોલૅન્ડના રાજદૂતાવાસના એક વીસીમાંનાં મહિલા કર્મચારી અને એક ચાલીસીમાંના પુરુષ અધિકારી – સ્વાગત માટે બેઠા હતા. મારા પુત્રો (એમના સ્વભાવ પ્રમાણે) મારો હાથ ખેંચીને આ નવી જગ્યાએ લઈ ગયા.મારા મનમાં મારા સસરાની લથડતી જતી તબિયતની ચિંતા હતી છતાં હું બાળકોનું મન રાખવા ત્યાં ગયો.

એ અધિકારીએ અમારું સ્વાગત કર્યું અને મારા હાથમાં બહુભાષી, એકરંગી બ્રોશર પકડાવ્યું. બ્રોશર (અનુક્રમે) પંજાબી, હિન્દી, મરાઠી, ગુજરાતી, બાંગ્લા અને અસમિયા ભાષાઓમાં છપાયેલું હતું. [હું આ ઉપરાંતની પણ ઘણી બધી ભાષાઓ વાંચી શકું છું – પણ મને એમ લાગ્યું કે આ રાજદૂતાવાસનો ઉત્તર ભારત પૂરતો મૈત્રી પ્રયાસ હશે.]

મેં ઝડપથી વાંચવા પાનાં ગુજરાતી વિભાગ સુધી ફેરવ્યાં. પાછલા પાને સોળ ફ઼િલ્મોની યાદી હતી. વીસ મિનિટથી બે કલાક દસ મિનિટ સુધીની ફ઼િલ્મોનું લિસ્ટ અને તેમનો ટૂંકસાર લખેલો હતો.

આગલા પાને કોઈ પોલિશ કવિની દસ કવિતાઓનો (ગુજરાતી વિભાગ હોવાને કારણે) પોલિશમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ હતો. મને એ કવિતાઓ બહુ ગમી. હું મથાળે કવિનું નામ ફરીથી વાંચવા ગયો.

મારાં સપનાં ચોક્ક્સ નવી માહિતીની જરૂર પડતાં તૂટે છે – અને આ સપનું પણ તૂટી ગયું. હું ઊઠ્યો. આગળ ઉપર પણ મને સપનામાં કવિતાઓ, વાર્તાઓ, અલ્ગોરિધમો, પ્રમેયો આવતાં રહ્યાં છે અને હું ઊઠીને સાર લખી નાખું છું – પણ આ વખતે હદ થઈ ગઈ. ફ઼િલ્મો વિશે હું સપનું તૂટતાં સાવ જ ભૂલી ગયો પણ મને દસે દસ કવિતાઓ અક્ષરશઃ યાદ રહી હતી.

એમાંની નવ સુરુચિપૂર્ણ હતી એ હું અહીં થોડા ફેરફાર સાથે લખું છું. દસમી સુરુચિપૂર્ણ નથી – આથી મેં લખી નથી. એ પણ મને આજે પણ પૂરી યાદ છે. નોંધ કરવી ઘટે કે આમાંની ઘણી કવિતાઓ માત્ર પોલૅન્ડનો જ કવિ લખી શકે તેવી છે. આથી મારું મન આ કવિતાઓને મારી મૌલિક કહેવા નથી માનતું…)

પોલૅન્ડ કવિતા ૧:

બે ચાર પૈસા ભેગા કર્યા પછી

દેવળમાં પાદરી દ્વારા કરાતી પ્રાર્થનામાં રહેલી શાંતિની અરજ સમજાય છે;

અત્યાર સુધી તો રાજનાં રાજ ગુમાવનારા રાજાઓ મૂર્ખ કે લાપરવા લાગતા હતા;

હવે લાચાર દેખાય છે!

પોલૅન્ડ કવિતા ૨:

માફ઼ી પણ અજબ ચીજ છે દોસ્ત લેવડ-દેવડ માટે;

અત્યાર સુધી માન્યું હતું કે માત્ર માગનારો પસ્તાય છે;

હવે લાગે છે કે ક્યારેક આપનારો પણ પસ્તાય છે!

પોલૅન્ડ કવિતા ૩:

તમારા જ થીજેલા બારામાં

તમારી જ સબમરીન ડૂબી ત્યારે

તમે નાવિકોને શહીદ થવાની સૂચના આપીને

એને તળિયે રહેવા દીધી અને તમે શાંતિથી સૂઈ ગયા

***

એમાંનો એક નાવિક વિદ્રોહી નીકળ્યો

એણે પોતાની સાઇનાઇડની ગોળીનું દ્રવ્ય એરકન્ડિશનરમાં ભરી

(તમારા ધાર્યા કરતાં) બધાંનું મોત સરળ કરી આપ્યું

***

ઉનાળે, નવરાશે લોકલાજે,

તમે હવાચુસ્ત સબમરીનને બહાર કઢાવીને ખોલાવી

હવે તમારે સાઇનાઇડથી નવ-શહીદ બચાવસ્ટાફ઼નાં સગાંની તો માફ઼ી માગવી જ પડશે ને?

***

હાય, લોકાચાર!

પોલૅન્ડ કવિતા ૪:

દાઢીવાળા દાદાએ હાકલ પાડી કે

“સંપત્તિ સૌના ભાગે સરખી હોવી જોઇએ!”

આપણે બધાંએ રૂપિયા-ઘરેણાં-જમીનો

એળે-બેળે, કળથી-બળથી, હરખપદુડા થઈને વહેંચાવી કાઢ્યાં.

હવે સમજાય છે કે જે વૃક્ષને માટે આપણે આ બધું કર્યું

તેનું બિયારણ તો શિક્ષણમાં અને સમયસૂચકતામાં છે

આપણે વહેંચ્યું તે તો માત્ર ખાતર હતું!

પોલૅન્ડ કવિતા પ:

દેવળના સ્થાપત્યમાં બસ એક જ ખામી રહી ગઈ

જે ઘેટાં અને કબૂતરોના ઉદાહરણો પર પ્રાર્થના કરવાની હતી

તેમને સ્થાપત્યને નુક્સાન ન થાય તે માટે દૂર રાખવા

વાડ અને કબૂતરજાળીના હૂક પણ પ્લાન કરવામાં આવેલા!

પોલૅન્ડ કવિતા ૬:

પોલૅન્ડ

મારે મને કરુણા અને એ પછીની અરાજકતાના પ્રતીકથી વધુ

ઇતિહાસ વાંચતાં નહોતો લાગતો

આ કવિતાઓ વાંચ્યા પછી લાગે છે કે

ત્યાં પણ અહીંની જેમ હૈયાં ધબકે છે!

પોલૅન્ડ કવિતા ૭:

પ્રેરણાની નદીને આડે

આપણે લક્ષ્મીના ડૅમ બાંધી દીધા

અને પ્રવાહને નિયંત્રિત કરી દીધો અને

હવે ફ઼રિયાદ કરીએ છીએ કે

શેરબજારમાં કડાકો વધુ પડતા કલ્પનાશીલ લોકો અને સાધનોથી થયો

પોલૅન્ડ કવિતા ૮:

મારી પ્રેયસી પાઉલા મને પૂછતી કે

“બીજા કવિઓની જેમ તું આપણા પ્રેમની કવિતાઓ કેમ પ્રાયઃ નથી કરતો?”

અમારી દિકરી બેલેરીના બની તે વખતે આવેલાં એનાં હરખનાં આંસુ લેન્સ બની ગયાં લાગે છે;

એ માઇક્રોસ્કોપમાંથી એને જગતનાં એ પરિમાણો દેખાવા લાગ્યાં છે જે મને દેખાતાં હતાં;

હવે એ મને પેલો પ્રશ્ન કદી નથી પૂછતી!

પોલૅન્ડ કવિતા ૯:

દરેક પોલને ગર્વ છે કે એ બેલારુસીયન નથી

અને દરેક બેલારુસીયનને ગર્વ છે કે એ પોલ નથી;

ક્યો ત્રીજો દેશ મને આ ભેદ સમજાવશે?

ઉખાણું

માર્ચ 25, 2014

પાડતાં પહેલાં પડું છું
ગોતતાં પહેલાં જડું છું
મારું કામ કરું છું
છતાં બધાંને નડું છું!

(જવાબ: રસ્તા પરનો ખાડો)

હોય છે (ગલઝ)

જુલાઇ 23, 2013

(લખ્યા તારીખ: જુલાઈ ૨૩, ૨૦૧૩)

(છંદ: લગાગાગા ગાલગા ગાલ| લગાગાગા ગાલગા ગાલ)

કહેશે ના ઊંડેરી વાત દિવાનાને હોય છે ભાન

બધાંમાં તે બોલશે કેમ? દિવાલોને હોય છે કાન

તમે આવો આજ જો આમ શરાબીઓ ભૂલશે પાન

ન મયખાનાં ચાલશે આજ, કલાલોને હોય છે શાન

નથી સારું મારવું સાવ મિયાનોના મારથી આમ

સુનેત્રા મા મીંચશો આંખ! હલાલોને હોય છે જાન

પડી રે’શે આપણે માટ ભરી રાખેલા જળાધાર

જતા રે’શે ઓળવી દૂધ, મરાલોને હોય છે જ્ઞાન

ઠરી જાતી જાતને યાર કરે કોઈ ના કરે યાદ

ધખી જાતી રાતમાં આપ મશાલોને હોય છે માન

 

Walking on thin ice

જુલાઇ 10, 2013

(Written on July 10, 2013)

(First time I felt like writing a poem in English. I wonder whether I could have captured the feeling in Gujarati.)

When the need to help the world

And the want to help the world

Exceed far more than

The capacity to help the world

And when all the happiness that

We can impart and enjoy seem to be

In the  self-absorbed heads of others or

In the indifferent hearts of others or

In the inept hands of others

On such a cold, cloudy, slow day

It feels like walking on thin ice!

રાયલસીમાના પથ્થરો

મે 26, 2013

(લખ્યા તારીખ: મૅ ૨૫, ૨૦૧૩)

(ફ઼ોટો પાડનારની માલિકીનો, મારો નહીં)

(રાયલસીમા (તેલુગુ) સં. પથ્થરોનો પ્રદેશ)

(પૂર્વઘાટ અવારનવાર આવતાં વાવાઝોડાંથી ઘસાઈ ગયો છે અને તેલંગણ તથા રાયલસીમા વિસ્તારો બચેલી લાક્ષણિક ગ્રેનાઇટની શિલાઓથી બનેલા છે. આ ફ઼ોટો રાયલસીમાની હજારો ફ઼િટ ઊંચી ટેકરીઓનો છે. દખ્ખણના ઉચ્ચપ્રદેશનો, કૃષ્ણા નદીથી દક્ષિણનો આંધ્રનો ભાગ રાયલસીમા તરીકે ઓળખાય છે. તિરુપતિનું મંદિર આ વિસ્તારમાં આવેલું છે. રાયલસીમાના ઓછા જાણીતા હિલ સ્ટેશન  હોર્સલી હિલ્સમાં ત્રણ વિરાટકાય શિલાઓ પરસ્પરના ટેકે અને એક નાના પથ્થર પર ઊભી છે. એ નાના પથ્થર પર નખના આકારનો ખાડો છે. એ પથ્થરને ભગવાન શ્રીનિવાસની  (તિરુપતિ વિષ્ણુ)ની આંગળી કહે છે.

હોર્સલી હિલ્સ, તા. મદનપલ્લિ, રાયલસીમા, આંધ્રપ્રદેશથી  બેંગળૂરુ પાછા ફરતાં ડ્રાયવિંગ કરતાં સૂઝેલું કાવ્ય.

આમ પણ મારા ચિંતનમાં પથ્થરો અને સજીવો વચ્ચે ઝાઝો ફેર નથી – પણ આ કાવ્યમાં એ જરા વધુ જ છતું થઈ આવે છે)

Rayalseema

કાળા, રાતા, ભૂખરા, ફિક્કા

નાના-મોટા, ઊંચા-નીચા

ટાઢ-તડકો ખમતા

બરછટ, ખરબચડા

ધીમેધીમે ઘસાતા, તરડાતા

ક્યારેક સૂકા, ક્યારેક ભીના

મીંઢા

પડું-પડું અને છતાં સ્થિર

પરસ્પર ટેકવાયેલા છતાં નિર્લિપ્ત

ઘણા બધા

સુંદર છતાં વેરાન

ખડકાયેલા

રાયલસીમાના પથ્થરો

… અને આપણે!

બાપનું વેકેશન

એપ્રિલ 22, 2013

(લખ્યા તારીખ: એપ્રિલ ૨૨, ૨૦૧૩)

(છેલ્લી પંક્તિમાં ભાવપલટો અચાનક જ આવી ગયો!)

જો બાપને ય પડતું હોત વેકેશન ભેગું તો

છોકરાં પતંગના હોત ચેમ્પિયન

મમ્મીને તો નાનીની પાસે મોકલી દેત ’ને

દેત એનેય સરસ વેકેશન!

જો બાપને ય પડતું હોત વેકેશન ભેગું તો

થઈ જાત ક્રિકેટમાં ધમ્માલ

શિખી જાત જાત-જાતના જાદુના ખેલ ’ને

કરી દેત ભણવામાં કમ્માલ

જો બાપને ય પડતું હોત વેકેશન ભેગું તો

દાદીનું હરખાતું હોત મંન

દાદા ’ને કાકા ’ને નાના ’ને મામા

કોઈને ભૂલા ન પાડત વંન!

કલમ

ફેબ્રુવારી 9, 2013

(છંદ: લલલ લલગા લલલ લલગા)

(લખ્યા તારીખ: ફ઼ેબ્રુઆરી ૦૯, ૨૦૧૨)

સનમ સમરે કલમ ભટકે

નયન સરખી કલમ ટપકે

જગત નડશે સનમ તમને

કલમ કરશું કલમ ઝટકે

સનમ સરખા સજનપણનું

કવન કરતી કલમ ખટકે

સગડ સરવા નજર નમણી

કથન કરતાં કલમ બટકે

અસર તમની સનમ ગણતાં

શરમ વળગે, કલમ અટકે

કૂવા (પ્રથમ ’ગલઝ’)

ફેબ્રુવારી 4, 2013

(લખ્યા તારીખ: ફ઼ેબ્રુઆરી ૦૪, ૨૦૧૩)

(છંદ: ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા)

(સર્વપ્રથમ ’ગલઝ’ – ગઝલ નહીં. અહીં રદીફ઼ અને કાફ઼િયાનો ક્રમ ઊલટો છે. “કૂવા” રદીફ઼ “ભળે”, “મળે” વગેરે કાફ઼િયાથી પહેલાં આવે છે.)

(માત્ર પહેલી ગલઝ હોવાનું મહત્ત્વ છે.  આમ તો શે’રોમાં કંઈ દમ નથી. મત્લા દિલ્હીની સામૂહિક બળાત્કારની ઘટનાની અંજલિ સ્વરૂપે લખાયેલો છે.
જેમ જેમ કલમ ઘડાશે તેમ તેમ સારું લખાતું જશે. જોતા રહેજો અને પ્રતિભાવ ખાસ લખજો.)

જો જોબનોની વાસનામાં ઝાળના કૂવા ભળે

તો કામિનીની કાંખમાંહે કાળના કૂવા મળે

જ્યારે મળે ના ઢાંકણી ડૂબી જવાને પૂરતી

ત્યારે ઘણાં ઊંડે ભર્યાં દુઃખો તણા કૂવા ગળે

જોયા નહીં જો હોય આપે હિમ્મતેથી આયના

સસલે બિછાવી જાળ સંગે આપને કૂવા છળે

આઘાં જવું આગોશથી – લાચારતા કેવી હશે?

આઘે જતાં એકાદ ક્ષણમાં ડૂબવા કૂવા મળે

જોવા રહ્યાં, રોવા રહ્યાં, ખોવા રહ્યાં, લ્હોવા રહ્યાં

આ આંખમાં દુઃખો ન જાણે ક્યાંકથી કૂવા કળે!