(લાગે છે કે હાઇકુ-દેહ ગઝલ હાઇકુની ચિત્રાત્મકતા સાથે વધુ ખીલે છે.)

(લાગે છે હાઇકુ-દેહ ગઝલો ધાર્યા કરતાં વધુ શ્લેષાનુકૂળ છે. આ રચનામાં લગભગ દરેક શે’રમાં કાકુ [stress] બદલાતાં અર્થ બદલાય છે)

(આ રચનામાં કેટલાક કાફ઼િયા સંભવ છે પણ વપરાયા નથી.

જેમ કે ’આરી’, ’યારી’, ’છારી’, ’ધારી’, ’કારી’, ’ભારી’ – અને ’ઘારી’ પણ ખરી

એ જ વાત ઇન્ટરનેટ ગુજરાતી ગઝલવિશ્વ માટે સુંદર તક પણ છે. મારી સુજ્ઞ વાંચકોને વિનંતી છે કે આપ એ કાફ઼િયાઓ વાપરી આપના પહેલા હાઇકુ-દેહ શે’રો લખો અને અહીં કોમેન્ટમાં ઉમેરો.

એ બહાને આ કાવ્યપ્રકાર ફેલાશે.)

(’ખારી’  = પડવાળી ખારી બિસ્કીટ)

મારી અંદર

અનેક સ્તરો જાણે

ખારી અંદર

(પઠન:

મારી અંદર

અનેક સ્તરો જાણે

અનેક સ્તરો જાણે

ખારી અંદર

મારી અંદર

અનેક સ્તરો જાણે

ખારી અંદર

)

—

અંધારું બા’ર

બળતી શમા તમે

ઠારી અંદર

—

કેવો તમાશો

આંખો સામે તે છતાં

બારી અંદર

—

જીવન ઝાળે

ઝરમર વરસે

ઝારી અંદર

—

ભાર ખેંચતો

શ્વાન આ વણઝારે

લારી અંદર

—

અનેક ઊર્મિ

અમે વારી બહાર

વારી અંદર

—

મહેકે ફૂલો

મલ્હાય માળી જાણે

ક્યારી અંદર

(છંદ: બત્રીસ માત્રા – ૮ + ૮ + ૮ + ૮)

(’ફુલેકું’માં  ’ફુ’ અને ’સુરાહી’માં ’સુ’ દીર્ઘ કરવા પડે તેમ છે)

(ત્રીજા શે’રમાં સ્મરણ: પ્રથમ ધમ્મપદ – પણ અશરણભાવ સાથે)

માણા’-નાણાં કાચ કચોળાં, કચવાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

કાળકૃપાણે બકરાં-કોળાં, ખચકાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

આ ફુલેકું છોને ટાળે – થાવા કાળે જાવા ચાળે

સામૈયાંનાં ઢોલ-નગારાં-રઘવાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

નાકે’ જાશે, શ્વાસે’ જાશે, સારપના સંદર્ભે’ જાશે

બોલો ફૂલો! ઝંઝાવાતે પમરાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

કાળી રાતે દરિયો ધાયે માથે વા’ને મે’ મંડાયે

રેતી પાયે કાચો કોરો વસવાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

સૌના કિલ્લા આભે ઊંચા, દિલની ભીંતે તીખા ખીલા

સીડી ખૂટી સાચપની ત્યાં પછડાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

ખોટેખોટી દોડાદોડી – કાચે’ સાચે વાંચે છે ક્યાં?

મોં રીસાળાં, મોંએ તાળાં, મલકાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

ઊંધી વાળીને સુરાહી કાફ઼િર સાક઼ી પૂછે છે કે

ખાલી જામે, ખાલી હામે તલસાટ લઈને ક્યાં જાવાશે?

નારાયણને ય ક્યાં નવરા પડવા દીધા?

ચકલીના ફૈડકાથી તારા સજ્જનો બીધા

મત્સ્ય, કૂર્મ અને ત્રેવીસ બીજા બધા થઈ શ્વાસે શ્વાસે સાચવનારો પધારે

હેં દેશ! તને નથી લાગતું કે માગી રહ્યો છે તું જરા વધુ પડતું જ વધારે?

ભરતથી માંડીને સવાઈ માધવરાવ

વિક્રમાદિત્ય જેવાના ય ઊઠ્યા પડાવ

છતાંય રહી તારી લાવ-લાવ! કેટલાંય રાજ ખોયાં નગારે, તગારે, પગારે

હેં દેશ! તને નથી લાગતું કે માગી રહ્યો છે તું જરા વધુ પડતું જ વધારે?

દૂધમલિયાને તોપને મોંએ કરવા માગ્યા

લાલ-બાલ-પાલ અને ગાંધી જેવા પાક્યા

વિનોબા અને જયપ્રકાશ જેવા થાક્યા, હમણાં વટાવ્યા અમે અણ્ણા હઝારે

હેં દેશ! તને નથી લાગતું કે માગી રહ્યો છે તું જરા વધુ પડતું જ વધારે?

(છંદ: ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા)

(મારી ગઝલોમાં પહેલી વાર અંગ્રેજી શબ્દનો પ્રયોગ)

(બીજા શે’રમાં, ઉલા મિસરામાં બે ’વતદ’ દ્વારા છંદભંગ – પણ ગુજરાતીમાં ચાલે તેમ છે)

સાચાં પડે સ્વપ્નો જરા જાગ્યા વિના માગી જુઓ!

પાછાં પડે દુઃખો બધાં ભાગ્યા વિના માગી જુઓ!

ફૂલો કદી ચાહ્યાં નિકટ તે કેટલું થાયે વિકટ

એ જાણકારી શૂળ શા લાગ્યા વિના માગી જુઓ!

કાંટા થકી, સોયે ફરી, પાની દુઃખી, પાની દુઃખી

પીડા ય જો હો પારકી, વાગ્યા વિના માગી જુઓ!

એકાદ મોજાંની મજાથી પાર થોડા પ્‍હોંચશું?

દુર્વાર એ વિસ્તારને તાગ્યા વિના માગી જુઓ!

ખોવું ય છે ને પામવું તે પ્રેમની ચેલેન્જ છે

જાત પાસે જાતને માગ્યા વિના માગી જુઓ!

Filed under: ગઝલો, સાંગોપાંગ ગઝલો ]]> http://rachanaa.wordpress.com/2011/11/28/%e0%aa%ae%e0%aa%be%e0%aa%97%e0%ab%80-%e0%aa%9c%e0%ab%81%e0%aa%93/feed/ 2 pramath http://rachanaa.wordpress.com/2011/11/04/%e0%aa%a4%e0%aa%9d%e0%aa%ae%e0%ab%80%e0%aa%a8-%e0%ab%a7/ http://rachanaa.wordpress.com/2011/11/04/%e0%aa%a4%e0%aa%9d%e0%aa%ae%e0%ab%80%e0%aa%a8-%e0%ab%a7/#comments Fri, 04 Nov 2011 09:23:59 +0000 pramath http://rachanaa.wordpress.com/?p=1279 ]]> (લખ્યા તારીખ: નવેમ્બર ૦૪, ૨૦૧૧)

(છંદ: ગાલગાગા|ગાલગાગા|ગાલગા)

(તાલ: દીપચંદી)

(આમાં મત્લા ડૉ. મહેશ રાવલનો છે. બાકીના શે’ર એ ગુજરાતી ગઝલના ઇન્ટરનેટના બાદશાહના કદમોમાં મારી તઝમીનના!)

ધારણા આગળ જતાં બદલાય છે
જેમ, રસ્તા દૂર જઇ ફંટાય છે

પામનારા જખ્મ પંપાળી રહ્યા
માંગનારા દૂરથી પસ્તાય છે!
બાથમાં તો કેટલું બાકી રહે
માંગતાયે ક્યાં બધું મંગાય છે?
હા, હકીકતને અમે છોડી ગયા
સાચથીયે ક્યાં કશું સંધાય છે?
તું કહે તો કલમ શું જગત મૂકું
તો ય તારાં વેણ ક્યાં બોલાય છે?

(છંદ નથી મળતો. ભલા માણસ! 2Gના લાખો કરોડો રૂપિયાના હિસાબ નથી મળતા, CWGના છેડા નથી મળતા, દાઉદનાં સરનામાં નથી મળતા, સોનિયા ગાંધીની માંદગીનું નામ નથી મળતું ત્યાં તેમાં છંદ બાપડાની શી વિસાત? )

(અલ્યા, હા, કાફ઼િયા ય મળતા નથી – પણ આ દેશમાં કરોડોને એક ટંક ખાવાનું ય મળતું નથી. તો મોટું મન રાખજો અને દરગુજર કરજો.)

(અર્પણ: મનનીમોહનસિંઘને! અત્યાર સુ્ધીમાં સૌથી વધુ વિદ્વાન અને સૌથી વધુ અજાણ વડાપ્રધાન આવ્યા. ફટ્‍ છે કે એણે બધી વાર બચાવ કરવો પડે છે: “મને ખબર નથી”.)

2Gનાં નાણાં ક્યાં ગયાં, મને ખબર નથી!

ભૂખ્યાંનાં ભાણાં ક્યાં ગયાં, મને ખબર નથી!

CWG શેં રમાઈ ગઈ, મને ખબર નથી!

શરમ ક્યાં સમાઈ ગઈ, મને ખબર નથી!

કોણ ગયું’તું અમેરિકે, મને ખબર નથી!

કોના પેટમાં શું દુઃખે, મને ખબર નથી!

તેલંગાણા ક્યાં છે ય તે મને ખબર નથી!

દાઉદ કોનું નામ છે, મને ખબર નથી!

ધીરજ શેં ખૂટી તેની મને ખબર નથી!

તિજોરી લૂંટી તેની મને ખબર નથી!

સૂબા થયા સ્વતંત્ર તેની મને ખબર નથી!

કેમ ચાલે છે તંત્ર તેની મને ખબર નથી!

હવે પછી શું થશે, મને ખબર નથી!

આખો દેશ ક્યાં જશે, મને ખબર નથી!

મને નથી ખબરે ય તે મને ખબર નથી!

કંગાલને નથી કબરે ય તે મને ખબર નથી!

જનમે તે જાય અને ધંધાની સફળતા તે કંઈ માપદંડ નથી. સ્વાદુપિંડનું કેન્સર થયું હોય તો જવાનું લગભગ નક્કી જ કહેવાય. સ્ટીવ જૉબ્સની રીતે દરેકને ધંધો ચલાવવો ન પણ ગમે. એપલ કે પિક્સારપણ કંઈ સર્વગુણસંપન્ન કંપની નથી. દરેક પેઢીમાં રત્નો તો પેદા થતા જ રહે છે. સ્ટીવ જૉબ્સ ગયો પણ બીજા ઘણા છે અને આવશે. સંસ્કૃતિના પેટાળમાં આવા અનેક રત્નો પડ્યા પણ હશે અને ભુલાઈ પણ ગયા હશે.

દુઃખ થાય એક દૃષ્ટા ગુમાવવાનું.

એથી પણ મોટું દુઃખ છે કે એ આટલું બધું માત્ર ૫૬ જ વર્ષમાં કરીને ગયા – અને મને ૪૦ થયાં. એની સરખામણીએ મેં શેક્યો પાપડ ભાંગ્યો નથી.

મર્યાદિત જીવનનો મોહ ન કરવો તે સફળતા હોય કે ન હોય પણ એનું આ રીતે તેલ કાઢી લેવું તે સફળતા છે.

આપણી સંસ્કૃતિમાં આવા માણસો પાકવાના કેમ બંધ થઈ ગયા છે? આપણે કેમ અચાનક અંબાણીઓ કે નારાયણમૂર્તિ કે સલમાન ખાન જેવી અડધી સફળતાને પૂજવા માંડ્યા છીએ? આપણામાં શું ખૂટે છે?

(છંદ: ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા|ગાગાલગા)

(તાલ: રૂપક)

( ડૉ. મહેશ રાવલની નખશિખ સુંદર, મોનાલિસા જેવી  ગઝલ ’તમને મળ્યો છું ત્યારથી’ પર મારું ચિતરામણ. ડૉક્ટર સાહેબ, માફ઼ કરજો!)

’હોવા પણું છલકાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી’

એકેક ક્ષણ બિવાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી
’ને પેટમાં ચુંથાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી

બદલી રહ્યું છે અર્થ, સુક્કા સ્વપ્નઘરનું આંગણું (’અર્થ’ = ધર્મ-મોક્ષ-કામ—> અર્થ; અહીં, ઇમલાની કિમત)
રંગો ઉખડતા જાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી

શબ્દો વગર પણ થઇ રહી છે વાત ખુદથી હરપળે
બસ, મૌન રહી બોલાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી ! (આ શે’રમાં શબ્દ બદલ્યા નથી)

લોકો દિલાસા દઇ ગયા સપનું ગણી ભૂલી જવા
પણ ક્યાં કશું ભૂલાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી (આ શે’રમાંપણ શબ્દ બદલ્યા નથી)

આદત નથી પરિણામની પરવાભર્યા તલસાટની
પણ આજ એવું થાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી ! (આ શે’રમાં પણ શબ્દ બદલ્યા નથી)

શું બહાર શું ભીતર બધું બસ,સાવ ખાલીખમ હતું
હોવાપણું છલકાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી

સામે મળે તો ચાતરી લેતાં ગલી કહી બહાવરો
એ કેમ ના હવે થાય છે તમને મળ્યો છું ત્યારથી?

(છંદ: લગાગાગા|લગાગાગા|લગાગાગા|લગાગાગા)

(તાલ: દીપચંદી)

જમાનાના ખ઼ુદાઓ જ્યાં દિવાલો ભૂલતા આવે

નવેસરથી નવા દ્વારો હમેશા ખૂલતા આવે

તમે રાહો અમારી પથ્થરોથી છો બિછાવો છો

હતી એની રહમ કે રાહ હાથી ઝૂલતા આવે

પસીને ધાર અશ્રુની, રુદન પર લોહીના રેલા

અમારી એક મુસ્કાને હમીદો ફૂલતા આવે!

મળી રોટી, મળી માસૂમ મુસ્કાનો, મળ્યો છાંયો

ભલે ખાજાં અને દાવત, મહેલો ડૂલતા આવે!

ગુલાબી ગીત ગાતાં કાં સવારી યાદ કાંટાની

નયનનાં નીર શાને યાદ ઝાકળ મૂલતાં આવે?

(છંદ: લગાગાગા|લગાગાગા|લગાગાગા|લગાગાગા)

(છંદ ડગમગે છે, ખાસ તો મત્લામાં)

(તાલ: દીપચંદી)

(સ્મરણ: મત્લા:  નરસિંહ મહેતા – ’વૃક્ષમાં બીજ તું, બીજમાં વૃક્ષ તું, જો‍ઉં પટંતરો એ જ પાસે’

પણ

સ્મરણ: અષો જરથુસ્તનું, રામાનુજાચાર્યનું નહીં)

(સ્મરણ: શે’ર બીજો: નારદભક્તિસૂત્ર: स तरति. स तरति. लोकानाम् तारयति च

અને

સ્મરણ: સુરંગમ સૂત્ર, જ્યાં ગૌતમ બુદ્ધ અર્હત અને બુદ્ધ વચ્ચેનો તફ઼ાવત બતાવે છે)

બનીને બીજમાંથી વૃક્ષ બીજો છોડ પાછો દે!

મહોબતનો નિચોડે’ એ જ કે નિચોડ પાછો દે!

મળી મંઝિલ તને મોંઘી વહેંચે તો ગણું સાચો

તને પ્‍હોંચી હતી જે દોડ તે ના દોડ પાછો દે!

ઉમંગોના ઉછાળાથી ધબકતી એ રવાની દે

ન કેવળ ખોડ દે પાછી, જુવાની દોઢ પાછો દે!

વણી નાખ્યું અમે જીવન ગણી શ્વાસો પછી શ્વાસો

ગુમાવી જે પળો તે, હાથ ના સંકોડ, પાછો દે!

ન આંખો લૂછવાથી થાય આશ્વાસન બધાં સાચાં

વિસારી દે બધી વાતો, પડ્યો તે ફોડ પાછો દે!